top of page

Bijgeloven die verdacht vaak uitkomen

20 aug
7 minuten om te lezen

Bijgewerkt op: 16 okt

JOURNAL / CULTURE

Een zwarte kat steekt de straat over. In delen van Groot-Brittannië heet dat geluk. Elders kondigt hetzelfde dier juist ongeluk aan. De kat heeft kennelijk geen idee aan welke kant van de grens hij loopt.

Bijgeloof is een van de weinige dingen waarover een familie volkomen zeker kan zijn, ook als een andere familie de regels precies andersom heeft geleerd. Een jeukende hand betekent geld. Maar wélke hand? Een tas op de vloer jaagt voorspoed weg. Waarom? Omdat dat nu eenmaal zo is.

Het vreemde is dat je nergens in hoeft te geloven om het toch even serieus te nemen. Eén lantaarnpaal die precies boven je hoofd uitgaat, en je rationele brein is plots opvallend stil.

Dit zijn elf bijgeloven die soms griezelig raak voelen — plus de verhalen, misverstanden en kleine stukjes werkelijkheid waardoor ze zo lang blijven bestaan.

Je gelooft er niet in. Je zet je tas alleen voor de zekerheid op de stoel.

1. Een zwarte kat: ongeluk, tenzij je ergens anders woont

De zwarte kat is misschien wel het meest onrechtvaardig behandelde dier in de folklore. In delen van Europa kreeg hij een reputatie als ongeluksvogel, met oude associaties met hekserij als weinig flatterende achtergrond.

In Britse tradities heeft hij óók een heel andere rol. Een zwarte kat die je pad kruist, kan juist geluk betekenen. In de Schotse volksverhalen lopen positieve en negatieve betekenissen zelfs door elkaar, blijkt uit archiefmateriaal van de University of Edinburgh.

Dat maakt hem een bijzonder overtuigend voorbeeld van hoe bijgeloof werkt: dezelfde kat, dezelfde wandeling, twee volledig verschillende voorspellingen. Misschien is het enige echte ongeluk dat je de ontmoeting achteraf verkeerd onthoudt.

2. Jeukende handpalmen en de economie volgens oma

Je hand begint te jeuken. Dat moet geld betekenen. In veel families met wortels in Oost-Europa of de Balkan is dit geen theorie, maar een uitspraak waar weinig over valt te onderhandelen.

Alleen blijkt de boekhouding internationaal niet sluitend. Volgens de ene overlevering ontvang je geld wanneer links jeukt en geef je het uit wanneer rechts jeukt. Elders is het precies andersom. Vraag het aan drie tantes en de kans bestaat dat je vóór de koffie drie tegengestelde financiële voorspellingen hebt.

Het charmante is niet dat een jeukende handpalm ooit bewezen geld voorspelt — dat doet hij niet. Het is dat één klein gebaar je onmiddellijk terug kan brengen naar de keuken waarin je het verhaal voor het eerst hoorde.

3. Waarom je handtas nooit op de vloer mag

In sommige huishoudens kan een handtas zich geen enkele misstap permitteren. Nauwelijks raakt hij de vloer of een moeder, tante of vriendin tilt hem op: anders loopt het geld weg.

Waar die regel oorspronkelijk vandaan komt, valt niet goed vast te stellen. De uitleg wordt vaak met meer overtuiging dan bronvermelding doorgegeven. Dat hoort kennelijk bij het genre.

Maar er schuilt een behoorlijk praktische logica onder. Een tas op een cafévloer wordt vies, kan in de weg staan en is makkelijker uit het zicht te verliezen. Het bijgeloof heeft dus onverwacht een bruikbare bijwerking. Financiële zekerheid is daarmee niet gegarandeerd, een schonere tas wel.

Vrouw met bruine leren handtas bij een gevlochten stoel, gefotografeerd in zacht daglicht
Fotografie: Merve Çetin / Pexels

4. Het Pauli-effect: een Nobelprijswinnaar met een slechte reputatie voor apparaten

Wie briljant is in de natuurkunde, kan onmogelijk bang zijn voor een bijgeloof. Zou je denken. Bij Wolfgang Pauli lag dat iets ingewikkelder.

De theoretisch natuurkundige had onder collega's de reputatie dat experimentele apparatuur het begaf zodra hij in de buurt kwam. Otto Stern zou Pauli volgens de overlevering liever uit zijn laboratorium hebben gehouden. De ETH-bibliotheek in Zürich beschrijft die verhalen als een bekend onderdeel van Pauli's publieke imago.

De mooiste anekdote speelt in Göttingen. Een kostbaar apparaat hield ermee op terwijl Pauli ver weg leek. Eindelijk een storing die niet aan hem kon worden toegeschreven. Tot bekend werd dat hij rond hetzelfde moment op zijn treinreis een tussenstop op het station had gemaakt.

De natuurkundigen vertelden het verhaal met zichtbaar plezier, en Pauli zelf kon volgens zijn collega's om zulke voorvallen lachen. Geen aangetoond natuurkundig effect, wel een uitzonderlijk goed verhaal. Zelfs voor een genie was het moeilijk concurreren met een reputatie die hem per trein achterna reisde.

5. Waarom die straatlantaarn altijd bij jou uitgaat

Je loopt onder een lantaarnpaal door en het licht gaat uit. Niet vijf minuten eerder. Niet bij iemand anders. Precies op het moment dat jij eronder staat. Een volgende keer gebeurt het opnieuw en het begint bijna persoonlijk te voelen.

Voor mensen die zeggen straatlampen te beïnvloeden bestaat zelfs een term: Street Light Interference. Onderzoeker Hilary Evans verzamelde verhalen van mensen die zulke ervaringen hadden. Bewijs dat een mens lampen op afstand uitschakelt, is er niet.

Er zijn wel technische verklaringen. Sommige oudere hogedruknatriumlampen konden aan het einde van hun levensduur cyclisch uit- en aangaan. Dat verklaart niet elk incident met elke moderne lamp, maar het maakt de ervaring een stuk minder bovennatuurlijk.

Ons geheugen doet de rest. Alle lampen die keurig bleven branden, verdwijnen uit het verhaal. Die ene met perfecte timing blijft. Uiteraard.

Straat met oplichtende lantaarnpalen in een mistige avond
Fotografie: Christian Lue / Unsplash

6. Brandende oren: iemand heeft het over je

Een warm, tintelend oor en de suggestie dat iemand over je praat: deze kennen we zo goed dat hij nauwelijks nog als bijgeloof klinkt.

Toch is de gedachte oud. Plinius de Oudere beschreef in de eerste eeuw in zijn Naturalis Historia al het geloof dat afwezige mensen via tintelende oren merken dat anderen hen noemen. Het is een van de aardigste details van dit verhaal: een zin die je nu aan tafel hoort, ging in een andere vorm bijna tweeduizend jaar geleden ook al rond.

Een tintelend oor is geen betrouwbaar roddelalarm. Maar als je ergens binnenkomt en iedereen net iets te enthousiast zwijgt, heb je plots opvallend weinig behoefte aan wetenschappelijk bewijs.

7. Opeens grote vliegen in huis: voorteken of aanwijzing?

Grote bromvliegen die plotseling binnenshuis opduiken, kregen in oude verhalen regelmatig een sombere betekenis. Ze werden geassocieerd met dood, verval en iets dat niet klopte.

Hier wordt de grens tussen folklore en werkelijkheid interessant. Sommige vliegensoorten worden aangetrokken door ontbindend organisch materiaal. Als je herhaaldelijk meerdere grote vliegen op dezelfde plek ziet, kan het verstandig zijn een mogelijke bron in huis te controleren. Maar open ramen, voedselresten en gewoon pech komen natuurlijk óók voor.

Een slecht voorteken? Niet bewezen. Een reden om even te kijken wat er achter de kast gebeurt? Soms wel. Het is misschien de minst glamoureuze manier waarop een eeuwenoud bijgeloof nog een praktisch nut kan hebben.

8. De omgekeerde baguette en het brood van de beul

Een baguette met de onderkant omhoog op tafel leggen kan in Frankrijk een correctie opleveren. De uitleg klinkt alsof hij uit een historisch kostuumdrama komt.

Volgens de bekende legende legden bakkers het brood dat voor de beul was bestemd omgekeerd op de toonbank, zodat niemand het per ongeluk meenam. Een omgekeerd brood kreeg zo een associatie met de dood — en werd iets wat je liever weer omdraait.

Alleen is die oorsprong niet historisch aangetoond. De Bibliothèque municipale de Lyon verwijst naar onderzoek waarin geen overtuigend archiefbewijs voor zo'n vaste bakkerspraktijk is gevonden. Het verhaal is dus vooral een verklaring die bij het bijgeloof is gaan horen.

Bijzonder eigenlijk: de geschiedenis achter het bijgeloof is zelf inmiddels een legende. Het kost intussen nauwelijks moeite om het brood gewoon goed neer te leggen.

Franse baguettes en broden in een bakkerij
Fotografie: Amin Zabardast / Unsplash

9. In huis fluiten? Daar fluit je je geld mee weg

Fluiten kan op een plein, onderweg naar huis of gedachteloos terwijl je iets opruimt. Maar in sommige Oost-Europese families verandert de woonkamer daarmee meteen in een financieel risicogebied.

In verschillende overleveringen zou fluiten binnenshuis je voorspoed verdrijven. Andere versies brengen het in verband met onrust of ongewenste geesten. De precieze regel verschilt, maar de toon waarop hij wordt overgebracht meestal niet.

Het fascinerende is dat zo'n waarschuwing nauwelijks nog als een bovennatuurlijke uitspraak klinkt. Hij wordt een huisregel. En soms zijn huisregels simpelweg bijgeloof dat een vaste plek aan de eettafel heeft gekregen.

10. Je ziet 11:11 overal. Toeval?

Je kijkt op je telefoon: 11:11. De volgende dag weer. Daarna zie je 111 op een bonnetje. Je zou bijna vergeten hoeveel tijdstippen je inmiddels ongemerkt hebt genegeerd.

In numerologie wordt 111 vaak uitgelegd als een signaal voor een nieuw begin, een beslissing of een moment om op je gedachten te letten. Dat is een spirituele interpretatie, niet iets waarvan wetenschappelijk is aangetoond dat het toekomstige gebeurtenissen voorspelt.

Cognitiewetenschapper Anina Rich van Macquarie University beschrijft de zogeheten frequentie-illusie: zodra een getal, woord of verschijnsel betekenis voor je krijgt, valt het je opeens overal op. Je aandacht verandert; de werkelijkheid hoeft dat niet te doen.

En 11:09? Dat zag je vermoedelijk óók. Alleen was er geen reden om er een screenshot van te maken.

Klok met opvallende cijferaanduiding als beeld bij het bijgeloof rond 11:11
Fotografie: Unsplash

11. Mercurius retrograde als universeel excuus

De laptop geeft het op, de trein is vertraagd, een oud contact stuurt onverwacht een bericht en iemand zegt: Mercurius staat retrograde. Plotseling lijken drie losse irritaties bij elkaar te horen.

De astronomische basis bestaat echt: Mercurius kan vanaf de aarde tijdelijk achteruit lijken te bewegen tegen de achtergrond van de sterren. NASA legt uit dat dit komt door de relatieve beweging van de planeten. Mercurius verandert niet werkelijk van draairichting.

De astrologische interpretatie dat communicatie, techniek en plannen daardoor ontsporen, is niet wetenschappelijk aangetoond. Maar als er op één dag van alles misgaat, is het verleidelijk om één elegante verklaring te hebben. Zelfs als die zich miljoenen kilometers verderop bevindt.

Het Pauli-effect, met een veel betere pr-afdeling.

Waarom bijgeloof zo moeilijk verdwijnt

Er zit een kleine truc in ieder goed bijgeloof: het maakt van een ongrijpbare gebeurtenis iets waar je een verhaal over kunt vertellen. Een lamp die uitgaat wordt een teken. Een jeukende hand wordt financieel nieuws. Een omgekeerde baguette krijgt een hele middeleeuwse geschiedenis.

Sommige van die verhalen zijn aantoonbaar oud. Andere zijn juist mooie voorbeelden van hoe een legende achteraf ontstaat. En ons geheugen helpt selectief mee: de treffers blijven hangen, de honderd volstrekt gewone dagen verdwijnen.

Dat hoeft de lol er niet vanaf te halen. Je kunt het Pauli-effect een uitstekende anekdote vinden zonder natuurkundige wonderen te verwachten. Je kunt 11:11 opmerken zonder dat er iets gaat gebeuren. En je mag je tas op de stoel zetten, simpelweg omdat een oude familiegewoonte ergens toch gezellig voelt.

De zwarte kat heeft intussen allang de straat overgestoken. Of dat geluk brengt, hangt blijkbaar vooral af van wie je het vraagt.

Nog zo'n verhaal waar je jezelf in herkent

Achtergrond & bronnen

Bijgeloof is cultuurgeschiedenis, geen bewezen manier om gebeurtenissen te voorspellen. Voor de historische verhalen en wetenschappelijke verklaringen zijn deze bronnen geraadpleegd:

Beelden: Unsplash en Pexels. Persoonlijke familieverhalen en regionale betekenissen kunnen verschillen.

Opmerkingen


sister

SAVVY

THE SISTER SAVVY LETTER

Something Worth Opening.

Mooie vondsten en interessante verhalen, zonder dat je inbox een etalage wordt.


Deze website bevat affiliate links. Als je via zo’n link iets koopt, kan Sister Savvy een commissie ontvangen. Jij betaalt niets extra. De selectie en het oordeel worden niet door commissie bepaald.

Privacyverklaring  ·  Algemene voorwaarden

© 2026 Sister Savvy

bottom of page